Kowno czci "bohatera"

Kto chce niech czyta, kto nie chce - niech nie czyta. Mną, osobiście, ta sprawa wstrząsnęła. Zebrane tu internetowe wypisy z maja 2012 roku więcej mówią o tzw. "polityce historycznej" wszystkich opcji niż sążniste artykuły znanych publicystów. Podkreślam - są to tylko wypisy, przedstawiające pewne spektrum poglądów, a w żadnym wypadku nie są to moje poglądy.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Juozas_Ambrazevi%C4%8Dius
Juozas Ambrazevičius, ps. Brazaitis, Juozas Brazaitis, N. E. Sudūvis (ur. 9 grudnia 1903 wTrakiszkach na Suwalszczyźnie, zm. 28 października 1974 w USA) – litewski historyk i literaturoznawca,premier Litwy w 1941.

Ukończył gimnazjum w Mariampolu. Studiował w Uniwersytecie Litewskim (1922–1927) i Bońskim(1931–1932). Po powrocie do kraju nauczał litewskiego w kowieńskim gimnazjum Aušra. W 1938 roku podjął pracę na wydziale filologicznym Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Zajmował się teorią i historią literatury, wydał m.in. publikacje Literaturos teorija (1930), Visuotinės literatūros istorija I, II(odpowiednio: 1931, 1932) oraz Naujieji skaitymai I, II (1939), pracował również jako krytyk literacki.

Po aneksji Litwy do Związku Sowieckiego w czerwcu 1940 należał do podziemnej organizacji LAF (Litewski Front Aktywistów), której przewodniczył Kazys Škirpa. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiejw 1941 stanął na czele tymczasowego rządu Litwy (od 23 czerwca do 5 sierpnia 1941) w zastępstwieKazysa Škirpy, który poddany był przez nazistów aresztowi domowemu w Berlinie. W okresie sprawowania przez niego władzy doszło do masowych mordów na Żydach litewskich, w tym pogromu w Kownie. Rząd tymczasowy utworzył także Getto w Kownie. Powstały również litewskie policje kolaboracyjne Saugumo policija i Ypatingasis būrys, które później zwalczały polskie formacje niepodległościowe i dopuściły się zbrodni wobec ludności żydowskiej i polskiej na okupowanejWileńszczyźnie, w tym Zbrodni w Ponarach, gdzie w latach 1941-1944 wymordowano około 60-70 tys.Żydów i 20 tys. Polaków, głównie wileńskiej inteligencji.

Po II wojnie światowej przebywał na emigracji, przyjął nazwisko Juozasa Brazaitisa. W 1946 osiadł w Niemczech Zachodnich, gdzie działał w Naczelnym Komitecie Wyzwolenia Litwy (Vyriausias Lietuvos išlaisvinimo komitetas, VLIK). Po sześciu latach przeprowadził się do USA, gdzie przez lata redagował czasopismo "Darbininkas". Napisał wspomnienia Vienų vieni (Zupełnie sam), które wydał w 1964 roku pod pseudonimem N.E. Sudūvis.

We wrześniu 2000 lider litewskich konserwatystów Vytautas Landsbergis zaproponował przyjęcie przezSejm uchwały o uznaniu gabinetu Juozasa Ambrazevičiusa za prawowity rząd Litwy. Po licznych protestach, m.in. ze strony środowisk żydowskich, uchwała została anulowana. Podobne protesty wywołało także sprowadzenie szczątków Ambrazevičiusa z USA na Litwę w maju 2012 i jego powtórny uroczysty pogrzeb z udziałem władz państwowych Litwy.

http://lewica24.pl/unia-europejska/632-litwa-honory-dla-kolaboranta.html

Litwa honoruje kolaboranta z czasów II wojny

Litewski rząd zdecydował się zorganizować uroczyste obchody  powtórnego pogrzebu sprowadzanych z USA szczątków  kontrowersyjnego polityka Juozasa Ambrazevičiusa.  W 1941 r. Ambrazevičius, w imię specyficznie rozumianej troski o litewskie interesy narodowe,  którym jego zdaniem najbardziej zagrażała Rosja sowiecka,  współpracował z Niemcami. Wtedy też stanął na czele  marionetkowego rządu okupowanej przez Niemców Litwy. Litewski rząd finansuje sprowadzenie zwłok Juozasa Ambrazevičiusa  do kraju i cztery dni uroczystości na jego cześć. Właściwe  uroczystości pogrzebowe, którym przewodniczył litewski  duchowny katolicki, arcybiskup Kowna Sigitas Tamkevičius,  odbyły się w czwartek 17 maja w Kościele Zmartwychwstania Pańskiego w Kownie. Sejmas - litewski parlament - opublikował też kalendarz imprez,  związanych z powtórnym pogrzebem polityka, zmarłego prawie  40 lat temu w USA. Jedna z nich miała mieć miejsce w kownieńskich murach Uniwersytetu im. Witolda Wielkiego (lit. Vytauto Didžiojo  universitetas), jednak pod wpływem publikacji w izraelskiej gazecie Haaretz rektor uczelni, chcąc „ratować honor”,  wycofał zgodę.  Konferencja odbędzie się wprawdzie gdzie indziej, jednak wśród  referentów jest dwóch profesorów tego szanowanego uniwersytetu. Sprawa uhonorowania przez Litwę Juozasa Ambrazevičiusa budzi żywe zainteresowanie w Izraelu ze zrozumiałych powodów – Ambrazevičius, który od 22 czerwca do 5 sierpnia 1941 r. stał na czele litewskiego rządu tymczasowego, jest współodpowiedzialny za los tysięcy litewskich Żydów. Ambrazevičius był członkiem Litewskiego Frontu Aktywistów (lit. Lietuvos Aktyvistų Frontas, LAF), oskarżanego o mordowanie litewskich Żydów w okresie po 22 czerwca 1941 r., jeszcze przed wkroczeniem wojsk niemieckich. Po objęciu funkcji premiera, w czasie swojej krótkiej działalności rząd  Juozasa Ambrazevičiusa wydał kilka aktów prawnych,dyskryminujących ludność żydowską, przede wszystkim "Žydų padėties nuostatus", który regulował jej status w państwie. W okresie sprawowania przez Ambrazevičiusa władzy doszło do masowych mordów na Żydach litewskich, w tym do słynnego pogromu w Kownie. To w czasie rządów Ambrazevičiusa, 10 lipca 1941 r., Niemcy utworzyli w Kownie Getto, przekształcone w 1943 r. przez SS w obóz koncentracyjny KL Kauen. „W afirmacji swej narodowości i języka Litwini widzą podstawowe źródło ochrony swej tożsamości – mówi w rozmowie z Przemysławem Prekielem dr Adam Bobryk, specjalista w dziedzinie polityki wschodniej. - Wiele wydarzeń historycznych oceniamy zupełnie odmiennie.” W 2000 r. lider litewskich konserwatystów Vytautas Landsbergis zaproponował przyjęcie przez Sejmas uchwały o uznaniu gabinetu Ambrazevičiusa za prawowity rząd Litwy, wówczas jednak nie doszło do tego z powodu licznych protestów.

http://lubczasopismo.salon24.pl/polskieKresy/post/417171,ponary-w-jedwabnem

Ponary w Jedwabnem

Najlepszą obroną jest atak. Tak jednym zdaniem można podsumować konferencję pt. "Katharsis? Mord na Żydach z Jedwabnego w polskiej debacie tożsamościowej”.

Dyskusja ta odbyła się10 maja br. odbyła się w sali senackiej Uniwersytetu Wileńskiego.W dyskusji uczestniczyli prof. Andrzej Żbikowski, znawca tematyki, profesor Uniwersytetu Warszawskiego (UW), jednocześnie badacz Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie oraz badacz Żydowskiego Instytutu Historycznego w Wilnie, prof. Šarūnas Liekis, znany historyk i politolog z Uniwersytetu Witolda Wielkiego Kownie, który zajmował się intensywnie tematyką żydowską, dr Andrij Portnow z Kijowa, wydawca czasopisma historycznego „Ukraina moderna” oraz dr Felix Ackermann z Berlina, wykładowca Europejskiego Uniwersytetu Humanistycznego w Mińsku, specjalizujący się w dziedzinie historii Białorusi XX wieku. Wszystko zatem przebiegało według klasycznych założeń. Akcja miała miejsce, czas, uczestników. moglaby mieć też swoją dramturgię, zwlaszcza w tym miejscu, gdyby nie dobór dyskutantów i ukierunkowanie dyskusji.

Dyskusja nie dotyczyła tylko Jedwabnego czy Polski, mówiono również o mordach na Żydach w czasie wojny w krajach sąsiednich: Litwie, Białorusi i Ukrainie. I właściwie mogłaby pozostać w mediach niezauważona, no może poza wąskim kręgiem zainteresowanych specjalistów. Gdyby nie miejsce i uczestnicy spotkania. Pierwsze pytanie, które narzuca się, dlaczego w Wilnie? No cóż, to takie samo dobre miejsce do dyskusji, jak Tokio, Waszyngton, Warszawa. Wątpliwości wyboru miejsca wynikają jednak z czego innego. Czy w Wilnie możliwe byłoby przeprowadzenie konferencji nt. "Katharsis? Mord na Polakach i Żydach z Wilna w litewskiej debacie tożsamościowej”. Odpowiedzial na to pytanie sam organizator konferencji Sarunas Leikis - badacz Żydowskiego Instytutu Historycznego w Wilnie.

Główną różnicą między Litwą a Polską, jak mówił dr Šarūnas Liekis, jest samo natężenie dyskusji. O ile w Polsce książka Grossa wywołała duże zainteresowanie, o tyle na Litwie obiektywne badanie tematu udziału miejscowej ludności w zbrodniach nazistowskich pozostaje kwestią zainteresowania kilkudziesięciu osób, co sprawia, że dyskusji brakuje dynamiki. Niewątpliwym problemem są trudności natury emocjonalnej w mówieniu o zbrodniach litewskich, samo mówienie sprawia ból, a częsta pozycja, że nie należy „kalać własnego gniazda” nie ułatwia dyskusji. Częstą sytuacją jest spychanie winy, kwestionuje się udział Litwinów w zbrodniach. Zatem problem, jak mówi dr Liekis, nie tkwi w braku dyskusji akademickiej, gdyż ta istnieje, lecz w stosunku dzisiejszego społeczeństwa do tego tematu. Zgodził się z nim również obecny na spotkaniu prof. Alfredas Bumblauskas.

I w zasadzie to zdanie wyjaśnia powód zorganizowania tej konferencji w Wilnie. Łatwiej przecież dyskutować o prawdziwych, czy rzekomych zbrodniach innych, niż o rzeczywistych zbrodniach swojego narodu. To podejście jest charakterystyczne dla naukowców litewskich. Równie ważny wydaje się głos profesora Bumblauskasa, który odsłania powody tego stanu rzeczy. Społeczeństwo litewskie nie chce ani słyszeć, ani mówić o zbrodniach litewskich podczas II wojnie światowej. Niestety ta postawa jest charakterystyczna nie tylko dla „ulicy”, nie tylko dla szowinistycznie nastawionych polityków litewskich, ale dla większej części litewskiego świata nauki. Szczerze mówiąc, nie wiem, czy miała miejsce jakakolwiek konferencja na temat zbrodni litewskich, która by została przeprowadzona w Wilnie. Szczerze mówiąc, bardzo w to wątpię.

Kolejną kwestią wymagającą skomentowania jest skład uczestników. Z pozoru też nosi on znamiona obiektywizmu. Wielonarodowy skład dyskutantów mógłby być owszem gwarancją odpowiedniego poziomu naukowego, gdyby nie fakt, iż w tym gronie brak co najmniej jednej osoby, której wiedza nt. mordu w Jedwabnem przewyższa, być może sumę wiedzy wszystkich pozostałych uczestników. Mam na myśli profesora Jerzego Roberta Nowaka. To, że pominięto hochsztaplera naukowego Grossa specjalnie mnie nie dziwi. Jego obecność na jakiejkolwiek konferencji jest kamieniem obrazy dla każdego uczciwego naukowca.

W trakcie dyskusji, jaka się wywiązała pod koniec spotkania, litewscy uczestnicy zapytali prof. Żbikowskiego, czy po dyskusjach o Jedwabnem w Polsce, nastąpiło owe „katharsis”? Czy te dyskusje spotęgowały nacjonalizm u Polaków, wywołując u nich reakcje obronne? Czy udało się wyzbyć kompleksu ofiary?  To ważne pytania i należy je stawiać. Warto je jednak postawić również litewskim naukowcom. Czy po dyskusjach o Ponarach na Litwie, nastąpiło owe „katharsis”? Czy te dyskusje spotęgowały nacjonalizm u Litwinów, wywołując u nich reakcje obronne? Czy udało się wyzbyć kompleksu ofiary?  Łatwo na te pytania odpowiedzieć. Łatwo, ponieważ nikt na Litwie takich pytań albo nie stawia, albo też nie chce na nie uczciwie odpowiadać. Dowodzi tego dyskusja, jaka się wywiązała na temat pogromu w Kownie pod koniec czerwca 1941 r. Dyskusja toczyła się wokół kwestii, czy masakra, w której niechlubną rolę odegrała również miejscowa ludność litewska. Dla Litwinów istotniejsze tak w tym przypadku, jak i w przypadku Ponar są sprawy trzeciorzędnie. W przypadku Kowna, czy pogrom rozpoczęł się już po, czy jeszcze przed wkroczeniem Niemców. W przypadku Ponar, w jakich mundurach występowali mordercy litewscy, w niemieckich, czy w litewskich. Nawiązał w tym kontekście również do relacji polsko-litewskich: „owszem, może się komuś nie podobać, że starsze panie modlą się po polsku przy Ostrej Bramie. Ale to wynika z historii. Dziś Wilno to wasza stolica i tak pozostanie"

Paradoksalnie dobrze się stało, że ta konferencja odbyła się właśnie w Wilnie i właśnie na ten temat. Dzięki temu widać wyraźnie dwulicowość litewskich naukowców, którzy nie dostrzegają belki w swoim oku, a dostrzegają igłę w oku bliźniego. Można też ten syndrom określić dosadniej. Łapaj złodzieja! Zwykle najgłośniej krzyczy w ten sposób sam złodziej.

I jeszcze jedna kwestia. Udział polskich naukowców w konferencjach na ten temat poza granicami Polski. Wartością nauki samą w sobie jest wolność i prawo do uprawiania badań naukowych. I jako tako nie odmawiam tego prawa naukowcom z Wilna, Kowna, Minska itd.

Pan Żbikowski może sobie jeździć gdzie chce i wypowiadać co chce. Ostatecznie wystawia świadectwo samemu sobie i nikt poważny nie będzie uważał, ze jest to głos całej nauki polskiej. Udział profesora Żbikowskiego w konferencji wileńskiej to problem szerszy sam w sobie. Czy branie udziału w podobnych do tej, tendencyjnych i w gruncie rzeczy jednostronnych, z uwagi na wybór tematu i miejsca i uczestników, imprezach, jest właściwy? Czemu to, i komu to służy? Nauce? Polsce? Czy w ogóle jest możliwa dyskusja z drugą stroną (litewską) na ten temat, która nie wykazuje generalnie jakiejkolwiek skłonności do poważnego rozprawienia się z ciemnymi stronami własnej historii – poważne rozprawy naukowe na temat Ponar to prace polskich historyków. A wszelkie próby dojścia do prawdy wywołują ze strony litewskiej histerię. Tak właśnie traktuję tę konferencję. To typowa ucieczka do przodu zamiast podejmowania uczciwej dyskusji. Po co rozprawiać o zbrodniarzach "miejscowych” (tak określani są zbrodniarze litewscy na ponarskim memoriale). Lepiej zajmować się przecież polskim antysemityzmem, polskimi zbrodniami.

 Moim zdaniem, dopóki naukowcy litewscy i generalnie Litwini nie przejdą sami swego rodzaju katharsis, nie mają moralnego prawa do sądzenia innych. Udział w podobnych propagandowych imprezach traktuję jako przejaw albo bezgranicznej głupoty graniczącej z naiwnością, albo też wyrafinowanej perfidii.

Post scriptum. W podsumowaniu profesor Żbikowski powiedział, że:

musimy sobie wyjaśnić, jaka była jego przeszłość, musimy znaleźć rozwiązanie dla problemu potomków jego dawnych mieszkańców, którzy mówią po polsku. Zarówno Litwini, jak i Polacy mają sporo na swoim sumieniu i musimy dążyć do prawdy, uczyć się demokracji cały czas. Ale to budzi na świecie szacunek, co my robimy"

I jeszcze jedno z wiekopomnych odkryć pana profesora:

 owszem, może się komuś nie podobać, że starsze panie modlą się po polsku przy Ostrej Bramie. Ale to wynika z historii. Dziś Wilno to wasza stolica i tak pozostanie

Zapewne pan profesor był pierwszy raz w Wilnie i nigdy nie był w Ostrej Bramie. Gdyby było inaczej zobaczyłby, że w Ostrej Bramie modlą się nie tylko babcie.

To zdanie mówi o nim więcej niż wszystkie jego artykuły i książki razem wzięte. Polacy, to dla tego pana, osoby mówiące po polsku. Sumienie polskie i litewskie jest dla tego pana jednakowej wagi. Czy można się zatem dziwić, że znalazł się w Wilnie 10 maja br. na tej konferencji, w tym gronie? Czy można oczekiwać, że byłby gotów wziąć udział w konferencji w Wilnie na temat zbrodni w Ponarach, albo zbrodni w Koniuchach?

Spotkanie z balladą

Jutro, na Wiankach ma śpiewać Katie Melua:

Gruzinka z pochodzenia, tak jak nasz od pół wieku ulubieniec - Bułat Okudżawa:

Ten sam zaśpiew, prościutko prowadzona melodia:

W wykonaniu innych, też fajne, ale czegoś brakuje:

Konstrukcjonizm ożywia tradycję

  Od roku szkolnego 2013/2014 drugie klasy humanistyczne mają mieć w programie kilka wątków tematycznych związanych z przyrodoznawstwem, a klasy o profilach ścisłych kilka wątków związanych z historią. Poniżej zamieszczam propozycję jednego wątku przyrodniczego, poświęconego źródłom energii (w ujęciu czasowym, współgrającym z zainteresowaniami humanistów) i jednego wątku historycznego, specyficznie polskiego - dla profili ścisłych (z łamaniem kodów w tle).

1) Kosztowny styl życia
  Tradycja to nie tylko historia, ale również długotrwały (tradycyjny) styl życia (w odróżnieniu od krótkotrwałej mody). Od  kilkudziesięciu lat w rozwiniętych gospodarczo krajach świata utrwaliła się już tradycja bardzo rozrzutnego stylu życia (konsumeryzm), a jego koszt jest w dużym stopniu pokrywany długami obciążającymi Przyrodę i przyszłe pokolenia. Tematem numer jeden stało się globalne ocieplenie klimatu, a międzynarodowe jemu przeciwdziałanie będzie wręcz testem na jedność ludzkości. Jak zapewnić światu obfitość energii? Zasoby węgla starczą na wiele stuleci, ale związana z energetyką węglową emisja do atmosfery dwutlenku węgla jest obecnie szczególnie istotnym czynnikiem ocieplania klimatu - podziemne składowanie wytwarzanego dwutlenku węgla jest jeszcze na szerszą skalę nieosiągalne.
  Wciąż 90% polskiego bilansu energetycznego stanowi zużycie węgla (kamiennego i brunatnego). Każdy mieszkaniec Polski w ramach jakiejś wycieczki widział zapewne wielkie kominy którejś elektrociepłowni. Dla nas punktem wyjścia będzie Elektrownia Warszawska, której historia świetnie ilustruje problematykę energetyczną. Na początku XX wieku była olśnieniem dla nielicznych, w środku wieku - potrzebną jak powietrze (opanowanie jej przez powstańców w dniu 1 sierpnia 1944 umożliwiło działanie wielu niezbędnych do prowadzenia walki urządzeń technicznych), a w końcówce wieku nadawała się już tylko do zamknięcia. Przez cały XX wiek elektrownia była nośnikiem postępu, przyczyniła się do powstania pewnych wymagań (nikt już nie jest w stanie wyobrazić sobie życia bez oświetlonego mieszkania), ale oczywistość tych wymagań (standardów cywilizacyjnych) przesłoniła nam sprawę kosztów.
  Odtworzenie przedwojennej Elektrowni Warszawskiej jako modelu z klocków Lego w skali 1:50 (1:40?) byłoby pierwszym konstrukcjonistycznym działaniem w dyskusji o polskiej energetyce. Na takim modelu można też (po uzupełnieniu go o miniatury kilka bunkrów otaczających elektrownię w czasie wojny) przeprowadzić symulację  wydarzeń z dnia 1 sierpnia 1944 roku. Powojenna odbudowa elektrowni przywróciła ją do stanu z roku 1939, a więc ten sam model posłużyłby do omawiania okresu świetności elektrowni węglowych, eksportu węgla i wydobywania go w ilości 200 mln. ton rocznie. Raz zbudowany model Elektrowni, po sfilmowaniu znalazłby się w Internecie wraz z opisem jego powstawania.
  Po zamknięciu Elektrowni Warszawskiej można było wybudować na Powiślu Centrum Nauki Kopernik (wcześniej przechodziły w tym miejscu tory kolejki dowożącej węgiel do elektrowni). W CNK są stanowiska z komputerami obliczającymi ilokrotnie nasz tradycyjny styl życia przekracza wytrzymałość środowiska - podobne symulatory są też dostępne w Internecie. 
  Skąd czerpać energię? Elektrownie węglowe mają odejść w przeszłość, bo dwutlenek węgla przyspiesza groźne zmiany klimatyczne. Elektrownie wodne wymagają budowania zapór - obecnie uważanych za niedopuszczalną ingerencję w środowisko. Największe nadzieje budzi energia odnawialna - fotowoltaiczna, wiatrowa i z roślin uprawnych. Warto rozmawiać o wszystkich rozwiązaniach, ale dla szerokiego ogółu najbardziej przydatne będą wiadomości o energii fotowoltaicznej ze względu na jej bezpośrednie powiązanie z oświetleniem (lampy solarne w ogrodach, nocne tańce świateł w miastach i wiele innych, nierozpoznanych jeszcze zastosowań). W roku 1921 Albert Einstein za wyjaśnienie zjawiska fotoelektrycznego w metalach otrzymał Nagrodę Nobla - wiele symulacji komputerowych dostępnych w Internecie pokazuje to zjawisko. Można pokusić się o własną symulację w dostępnych programach. 
  Dzisiejsza fotowoltaika bazuje na półprzewodnikach. Warto porównać jej efektywność z podstawowym dla życia na Ziemi procesem fotosyntezy. Wytwarzanie paneli słonecznych powinno objaśniać odpowiednie stanowisko w CNK, natomiast przykładem zastosowania mogłoby być ledowe oświetlenie hełmu na odbudowanej kamienicy Dobra 31.
  Bez wdawania się w szczegóły, można stwierdzić, że zarysowany powyżej program spełnia 8 zasad konstrukcjonizmu: 
1) uczenie się przez tworzenie (learning by doing);
2) technologia jako tworzywo (technology as building material);
3) ostra zabawa (hard fun);
4) uczenie się jak się uczyć (learning to learn);
5) daj sobie czas odpowiedni do zadania (taking time – the proper time for the job);
6) nie ma sukcesu bez niepowodzeń (you can’t get it right without getting it wrong);
7) praktykuj sam, co zalecasz uczniom (do unto ourselves what we do unto our students);
8) używanie technik komputerowych TERAZ do uczenia się innych przedmiotów (using digital technology NOW to learn about everything else).
  Konstrukcjonizm stara się łączyć edukację z działaniem społecznym. David Cavallo z grupą współpracowników na dużą skalę przeprowadzili akcję "Miasto jakiego pragniemy" w jednej z dzielnic Sao Paulo (patrz 5-ty w kolejności artykuł w zbiorze publikacji z 2004 roku: The City that We Want: Generative Themes, Constructionist Technologies and Scool/Social Change). Na zamieszczonym w cytowanym artykule zdjęciu widzimy studentów, którzy zbudowali model "inteligentnego" autobusu, a na innym - trzy ośmiolatki w roli reporterów zbierające filmowe materiały do artykułu o ich mieście. "Miasto jakiego pragniemy" to dobry tytuł na ogólnopolską dyskusję o przyszłości gigantycznego Stadionu Narodowego, a przede wszystkim o obniżeniu społecznych i ekologicznych kosztów związanych z jego eksploatacją (przez np. powleczenie szybek fotowoltaiczną folią).

2) Ecce Patria - Bramy Historii
  Kiedyś, kiedyś, w nieustającym marszu pokoleń, przeszliśmy przez jakąś Bramę Historii, która zmieniła nasze dzisiejsze pojmowanie świata. Młodzieży bardzo spodobała się Brama Lednicka (Brama III Tysiąclecia) - zbudowana w 2000 roku wielka Ryba, będąca metaforą wkroczenia w trzecie tysiąclecie Chrześcijaństwa.  Wraz z powstaniem Bramy Piaśnickiej i dojrzewaniem szerszej koncepcji pomników Ecce Patria (Oto Ojczyzna), dla powszechnej edukacji historycznej pojawiło się wyzwanie - odszukać i nazwać podobne Bramy Historii na terenie Polski. Konstrukcjonistyczne działania edukacyjne, tak bliskie działaniom ogólnospołecznym, pozwalają oswoić i włączyć w tradycję tę ekstremalnie trudną tematykę.
  Proponuję tu inną technikę modelowania, opartą o "bryłki bez kleju", których siatki można wydrukować w odpowiednich programach komputerowych (np. Matematyka 2001). Pierwszy etap to model pomnika  Ecce Patria w Wejherowie - Bramy Piaśnickiej. Jego przekształcanie zgodne z historią miejsca, gdzie planujemy następną Bramę Historii, byłoby treścią zajęć konstrukcjonistycznych dla uczniów drugich klas liceum o profilach niehumanistycznych (ścisłych). Jako wzór dla takich przekształceń proponuję dokładny opis i model  Bramy Cieksyńskiej, która ma duże szanse zaistnieć realnie w niedługim czasie. Bramy Historii w projektach uczniów powinny dotyczyć historii znanych im okolic, albo ogólnie znanych wydarzeń (Zamojszczyzna, Powstanie Warszawskie) - z wyłączeniem niemieckich obozów zagłady, przekraczających wszelkie współczesne wyobrażenia (w pomnikach Ecce Patria umieszcza się prochy z tych obozów).
  W trzecie tysiąclecie Chrześcijaństwa wchodziliśmy wspólnie z Janem Pawłem II. Pomniki Ecce Patria bazować powinny na Jego myśli. Nie tylko męczeństwo, ale wszystko co zasługuje na imię Ecce Patria należy brać pod uwagę. Ocalaniem pamięci o takiej historii (w tym, o znaczeniu złamania szyfru Rewolucja  dla przebiegu Bitwy nad Wkrą) będzie poświęcony ten wątek zajęć z historii dla uczniów drugiej klasy liceum o profilu ścisłym.

Wierzchosławice w słońcu

Rodzinna wieś Witosa w lipcowym słońcu daje do sieci prąd o mocy 1 megawata!
 
Porządnie wykonane panele słoneczne tworzące pierwszą farmę solarną w Polsce mają przynosić przychody na poziomie 750 tys. złotych rocznie. Przewidywana jest rozbudowa działającej od jesieni 2011 roku farmy, kilkakrotnie zwiększająca jej moc.

Panele wolno stające wymagają oczywiście oddzielnego kawałka ziemi (przeważnie są to nieużytki). Gotową konstrukcję do montowania paneli stanowią powierzchnie dachowe:

Okres zwrotu takiej inwestycji w domową energetykę określa się na 6 lat.

Farmy solarne mogą być wznoszone sposobem gospodarczym:

ale ogniwa fotowoltaiczne muszą pochodzić z fabryk XXI wieku.

Wojna świateł

Robione w samo południe zdjęcie cienia latarni dowodzi, że ulica Dobra biegnie z południa na północ:

Kilkadziesiąt metrów dalej zrobiona fotografia nieparzystej strony ulicy Dobrej pokazuje oświetlenie kamienicy Dobra 31 o godzinie dwunastej:

  Z obu zdjęć wyciągamy wniosek, że kamienica Dobra 31 przestaje być oświetlona światłem słonecznym od strony skrzyżowania Dobrej z Zajęczą już w godzinach porannych. Ten fakt umożliwia dodanie do nocnego Tańca Świateł całodziennej prezentacji Wojny Świateł na przyszłym hełmie odbudowanej kamienicy.
  Wojna Świateł byłaby eksperymentalnym sprawdzianem wydajności ustalonej powierzchni fotowoltaicznej. Energia czerpana z panelu od strony słonecznej służyłaby do zasilanie zainstalowanych na hełmie diod ledowych, pokazując w ciągu dnia jaką część trójkątnej powierzchni hełmu da się tym sposobem rozświetlić widocznym za dnia światłem ledowym. Rozkład doprowadzanej mocy byłby taki, aby zawsze widoczny był dolny pasek w podstawie trójkąta (stawiana to oczywiście minimalne wymagania na rozmiar powierzchni fotowoltaicznej), a paski wyższe świeciłyby się w zależności od ilości wytwarzanej energii.

Ecce Patria - Brama Cieksyńska i inne...

  Możliwości metodologii konstrukcjonistycznej w rozwijaniu idei pomników Ecce Patria opiszę dokładnie na przykładzie Bramy Cieksyńskiej odwzorowującej pomorską Bramę Piaśnicką w kontekście historii północnego Mazowsza.
  Najłatwiejsze, dzięki geometrycznej prostocie jest wykonanie modelu papierowego istniejącej już Bramy Piaśnickiej i zmodyfikowanie go do formy najlepiej przedstawiającej historie mazowieckie. Nieoceniony będzie w tym komputerowy program projektujący siatki brył geometrycznych z zakładkami, których użycie tworzy odpowiednią bryłę bez potrzeby klejenia. Można więc te bryłki łatwo rozkładać i składać na nowo, przechowując model całego pomnika w płaskiej teczce. Przyjmijmy więc, że mamy już model Bramy Piaśnickiej - co zmienimy?
  Cieksyn jest miejscem wybitnie historycznym - most przez Wkrę łączący Cieksyn z Borkowem był najbliższym twierdzy Modlin mostem przeprawowym dla żołnierzy i armat. Maszerowały przez most i jego okolice różne wojska: z zachodu na wschód i ze wschodu na zachód - francuskie(1806 i 1813 rok); z południa na północ i z zachodu na wschód(1831 i 1920 rok) - polskie; ze wschodu na zachód (1831 i 1945 rok) - rosyjskie; z północy na południe - niemieckie (1915 i 1939 rok). Pomnik Ecce Patria tam postawiony powinien upamiętniać ofiarę krwi żołnierskiej.
  Borkowo znajduje się na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza. Napis z nim związany głosi:
Borkowo pod Nasielskiem 14-15 VIII 1920. Jest więc Borkowo miejscem symbolizującym całą, zwycięską bitwę o linię rzeki Wkry - i corocznie odbywają się w Borkowie, przy pamiątkowych głazach, obchody Dnia Wojska Polskiego. Również w tym dniu odbywa się uroczystość złożenia wieńców na zbiorowym grobie żołnierzy poległych przy zdobywaniu mostu i okolicznych pozycji rosyjskich, grobie znajdującym się cmentarzu w Cieksynie. Krzyż-drogowskaz widoczny na poniższym zdjęciu z Wejherowa, wskazywałby więc jednym ramieniem na cieksyńską Mogiłę Żołnierską, a drugim na borkowskie Głazy Pamięci - miejsca upamiętniające ofiarność Narodu walczącego o byt niepodległy w latach 1918-1920.
  Z czterech tablic (jedną z nich widać pod baldachimem) z myślami błogosławionego Jana Pawła II jedynie jedna wypowiedź (ta o ziemi gdańskiej) powinna zostać zastąpiona przez odpowiedni cytat z papieskiego wystąpienia na ziemi mazowieckiej.

  Kamienne tumby w modelu papierowym byłyby prostopadłościanami z wypisanymi nazwami polskich miejsc pamięci na wierzchniej ścianie. Nazwy byłyby prawie takie same, może bardziej kompletnie będzie trzeba trzeba przedstawić miejsca związane z generałem Sikorskim, który dowodził w Bitwie nad Wkrą.
  Istotnym rozwinięciem pomnika byłyby cztery macewy z nazwami najbliższych czterech miasteczek zamieszkałych przed wojną w 60 procentach przez polskich Żydów, którzy zostali zagazowani w Treblince w roku 1942, albo zginęli w okresie wcześniejszym.
  W 1939 roku liczebność mieszkańców owych miasteczek, a w tym ludności żydowskiej wynosiła:
Zakroczym - 6379  i 2800;
Płońsk - 11 100 i  6 000;
Nowe Miasto - 3000 i 1500;
Nasielsk - 6000 i 3500.
  W przypadku modelu pomnika trudno mówić o prochach w relikwiarzu. Można jedynie postulować, które miejsca byłyby uczczone umieszczeniem prochów z tych miejsc w trumience-relikwiarzu. Wymieniam ich cztery: Katyń, Piaśnica, Treblinka i Modlin.
  Morderstwo katyńskie było przecież odwetem za zwycięski dla Polaków rok 1920, a w tym za wygranie Bitwy nad Wkrą.
  Prochy z Piaśnicy byłyby symbolicznym - za sprawą Błogosławionej Siostry Alicji - połączeniem obu historycznych miejsc (Wejherowa i Cieksyna). Mimo upływu siedemdziesięciu lat niemieckie zbrodnie na Pomorzu, których symbolem jest Piaśnica, pozostają nieznane w innych częściach Polski - należy to stanowczo przełamać.
  Prochy z Treblinki upamiętniałyby żydowskich mieszkańców Mazowsza -  z Warszawy i innych mazowieckich miejscowości.
  Obrońcy Modlina przeszli do historii swoją nieustępliwą walką z przeważającymi siłami niemieckimi we wrześniu 1939 roku i ich ofiara układa się w ciąg strat żołnierskich na Mazowszu z poległymi w wojnie roku 1920, w okolicach Cieksyna.

  Zupełnie realne jest zbudowanie pomnika Ecce Patria w Cieksynie - stałby się wtedy budowlą o rozmiarach zbliżonych do tej w Wejherowie. Kostrukcjonizm ma prowadzić do konkretnych celów, ale najważniejszy jest jego wymiar edukacyjny. W komputerowym wirtualu można "zbudować" dużo więcej niż na to pozwala dostępność terenu i środków finansowych. Idea Ecce Patria, wraz z istniejącą już Bramą Piaśnicką i zamierzoną budowlą cieksyńską, ma być inspiracją do tworzenia całego spektrum propozycji, z których realizacji doczeka się być może kilka. Propozycje mogą być konstukcjonistycznymi lekcjami historii dla drugich klas licealnych o ukierunkowaniu na przedmioty ścisłe (spodziewane uszczuplenie edukacji historycznej wywołało w tym roku falę gorących protestów).
  Prawie nierealne jest uzyskanie terenu pod Bramę Powstania Warszawskiego w samej Warszawie. Nie przeszkadza to przecież w zrobieniu papierowego (komputerowego) modelu takiego pomnika. Wirtualne jego umiejscowienie - gdzieś w okolicy Pałacu Kultury - dałoby na przykład impuls do umieszczenia na krzyżu-drogowskazie napisów: Błogosławieni męczennicy z Powiśla i Ofiary pacyfikacji Woli. Inna wirtualna (może bliższa realnej) lokalizacja prowadziłaby do innych napisów - konstrukcjonizm ma inspirować i ułatwiać artykułowanie pomysłów.
  Bliższe świata realnego byłyby propozycje pomników Ecce Patria na Zamojszczyźnie, w kieleckich wioskach spacyfikowanych przez Niemców i w wielu innych miejscach Polski.

Ecce Patria - Brama Piaśnicka

  Poruszający film o Piaśnicy bezdyskusyjnie uzasadniał potrzebę zbudowania widocznej z drogi Via Baltica symbolicznej Bramy Piaśnickiej jako śladu pamięci narodowej. Dysponując wiedzą wyłożoną w filmie rozważmy sposób przedstawienia polskiej, bolesnej historii wpisanej w pomnik.
  Wizualizacja Bramy Piaśnickiej stworzona na etapie jej projektowania, bardzo trafnie oddaje w skrócie, podstawowe idee pomnika Ecce Patria:

  W formie architektonicznej, centralna część pomnika ma postać baldachimu rozpiętego na kolumnowych łukach nawiązujących do kapliczek Kalwarii Wejherowskiej.  Baldachim umieszczony jest w centrum koła symbolizującego kulę ziemską, w którą z kolej wpisany jest krzyż chodników prowadzących do centralnego krzyża znajdującego się pod baldachimem. Krzyż i napisy na jego ramionach są jakby bijącym źródłem wiecznie żywych słów błogosławionego Jana Pawła II:

  Człowiek nigdy nie zazna szczęścia kosztem drugiego człowieka, niszcząc jego wolność, depcząc jego godność, hołdując egoizmowi. 

  Mówię to na ziemi gdańskiej, która była świadkiem dramatycznych zmagań o wolność i chrześcijańską tożsamość Polaków. Wspominamy wrzesień roku 1939; bohaterską obronę Westerplatte i Poczty Polskiej w Gdańsku. Wspominamy umęczonych w obozie koncentracyjnym w niedalekim Stutthofie, czy też Piaśnickie Lasy pod Wejherowem, gdzie rozstrzelano tysiące ludzi.

  Wszystko to, co stało się udziałem ludzi tej ziemi, wpisuje się w całość tragicznych wydarzeń czasów wojny. "Tysiące osób stawało się ofiarą wiezień, tortur, egzekucji."

  Historia świadczy o tym, że Polacy byli zawsze narodem rycerskim. Ostatnia, II Wojna Światowa jest dalszym ciągiem żołnierskiej epopei. Poczynając od Września 1939 r., poprzez Narwik, Francję, Anglię - a z drugiej strony, z obszarów Rosji oraz z głębi Azji, przez Bliski Wschód aż po Monte Cassino. I poprzez ciężki bój o Wał Pomorski aż po udział w ostatecznym rozgromieniu hitleryzmu.

  Równocześnie w kraju okupowanym z dwóch stron - wraz z całą strukturą Podziemnego Państwa - Armia Krajowa. Szczytem tego bohaterskiego, a równocześnie tragicznego wysiłku stało się Powstanie Warszawskie w 1944 r.

  Wiem, że na Westerplatte, we wrześniu 1939 roku, grupa młodych Polaków, żołnierzy, trwała ze szlachetnym uporem, podejmując nierówną walkę z najeźdźcą hitlerowskim. Walkę bohaterską.

  Pozostali w pamięci jako wymowny symbol. Trzeba, żeby symbol wciąż przemawiał, ażeby stanowił wyzwanie dla coraz nowych pokoleń Polaków.

  Każdy z Was, młodzi przyjaciele, znajduje też w życiu jakieś swoje "Westerplatte". Jakiś wymiar zadań, które musi podjąć i wypełnić. Jakąś słuszną sprawę, o którą nie można nie walczyć. Jakiś obowiązek, powinność, od której nie można się uchylić. Nie można "zdezerterować".

  Wreszcie - jakiś porządek prawd i wartości, które trzeba "utrzymać" i "obronić", tak jak to Westerplatte, w sobie i wokół siebie. Tak, obronić - dla siebie i dla innych.

  Dwudzieste stulecie, zapisało wielką martyrologię. Sam w ciągu dwudziestu lat mego pontyfikatu wyniosłem do chwały ołtarzy wielkie grupy męczenników. A iluż ich było w czasie II Wojny Światowej i w czasie panowania totalitarnego systemu komunistycznego!

  Cierpieli i oddawali życie w hitlerowskich czy też sowieckich obozach zagłady. Przyszedł teraz czas przypomnienia tych wszystkich ofiar i oddania im czci należnej. A są to często męczennicy nieznani, jak gdyby "nieznani żołnierze wielkiej sprawy Bożej".

  I dobrze, że się o nich mówi na ziemi polskiej, bo ta ziemia zaznała wyjątkowego udziału w tej wielkiej współczesnej martyrologii.

Widoczna na powyższym zdjęciu trumienka-relikwiarz została umieszczona w podziemnej krypcie i nie jest dostepna dla oglądających pomnik. 

  Relikwiarz został poświęcony 4 października 2009 roku - w 70 rocznice wybuchu II wojny światowej oraz w 10 rocznicę beatyfikacji 108 Polskich Męczenników. Zawiera prochy z grobów w lasach piaśnickich, Stutthofu, Auschwitzu i Katynia.

  Powyższe zdjęcie już wybudowanej Bramy Piaśnickiej pokazuje nieforemność kamiennych tumb (w projekcie są to regularne prostopadłościany). Na każdej z nich znajduje się tablica z nazwą miejscowości godnej trwałego miejsca w pamięci narodu polskiego.
  Wszystkie dotychczas wymienione elementy pomnika mają ogólnonarodowy, uniwersalny charakter - dlatego drugą nazwą pomnika jest Ecce Patria (Oto Ojczyzna), umęczona jak Chrystus, Człowiek-Bóg, o którym Piłat powiedział Ecce Homo (Oto Człowiek). Jedynie widoczny na zdjęciu krzyż nawiązuje bezpośrednio do Wejherowa i Piaśnicy.

Tańcząca z voltami

  Szkoła na Drewnianej została ukończona w  roku 1906, kamienica Dobra 31 w 1912, a  Elektrownia w 1904. Jak widać na poniższym zdjęciu, ówczesny styl architektoniczny gustował w ozdabianiu domów wieżyczkami, które z częścią bryły budynku tworzyły tzw. hełm. W przypadku tej szkoły umieszczono go od strony ulicy Dobrej, aby znajdujące się po drugiej stronie zabudowania Elektrowni Warszawskiej nie przytłaczały budynku szkolnego swoimi kominami.

  Odbudowując po II wojnie bardzo zniszczoną szkołę zrezygnowano z charakterystycznego dachu, który wysmuklał ciężką bryłę budynku, tak jak to się dzieje z istniejącą do dziś kamienicą na rogu Targowej i Ząbkowskiej:

  Bardzo podobnie wyglądała kamienica na rogu Dobrej i Zajęczej. W jej przypadku nie tylko nie odbudowano zabytkowego hełmu, ale nawet obniżono ją o dwa piętra. Poniższe zdjęcie pokazuje jej wygląd przedwojenny, ale niestety bez hełmu (nie zmieścił się w kadrze):

  Odbudowując w przedwojennej formie tę kamienicę należy przywrócić jej również hełm. W dzień pełniłby funkcję wysmuklającą, ale w nocy mógłby ją dodatkowo zmieniać w Kamienicę Tańczącą z Voltami - sterowane komputerowo, odpowiednio rozmieszczone diody ledowe zapewniałyby falowania światła na powierzchni hełmu. W efekcie widoczny byłby na nim taniec świateł. Zamontowane, przy okazji rewitalizacji budynku, niewielkie panele słoneczne (niewidoczne od strony fasady kamienicy) zbierałyby w dzień i przekazywały do sieci elektrycznej niezbędne do oświetlania kilowatogodziny. Potem pobierałoby się je w nocy z sieci, a liczbowy bilans całej operacji (w skali dnia i roku) stałby się jedną z elektronicznych tablic poglądowych w Centrum Nauki Kopernik. Całość operacji czerpania energii słonecznej w wybranych dniach pokazywałby utrwalony (i odpowiednio skrócony) zapis obrazu z kamerki internetowej umieszczonej na dachu i nakierowanej na panele. Kamienica Tańcząca z Voltami stałaby się w ten sposób częścią ekspozycji CNK, dobrze widoczną z Parku Odkrywców. Elementarna wiedza o panelach słonecznych musi się stać częścią powszechnej świadomości społecznej, aby sensownie omawiać na forum publicznym rewolucyjne projekty energetyczne.

Słowa księdza Nowaka z filmu o Piaśnicy

Pierwsza część filmu o Piaśnicy (uwaga! czasem trzeba poczekać na wgranie się filmu i, niestety, zawsze przeczekać reklamy) przynosi niesłychanie ważne wypowiedzi księdza Daniela Nowaka (podaję w nawiasach początek ich wyświetlania na filmie):

(1'30'')
  Jan Paweł II uczył nas jak patrzeć na tego typu miejsca. Ukoronowaniem właśnie tego nowego spojrzenia to był proces beatyfikacyjny, wyniesienie do godności błogosławionych 108 męczenników II wojny światowej. Wśród nich błogosławiona Alicja z Lasów Piaśnickich. Więc to miejsce naszych Lasów Piaśnickich zostało włączone w całe Martyrologium, czyli - martyr to znaczy świadek przede wszystkim. Już to uczy tego spojrzenia - przypatrzeć się świadkom, którzy potrafili właśnie złożyć to świadectwo życia przez męczeństwo.

(15'30")
  Mówiła siostra Alicja: "a nieważne gdzie ciało będzie pochowane, ważne aby dusza była zbawiona" i takie powiedzenia to było żeby się "zjednoczyć z Chrystusem jak kropla wody w oceanie". Też tak Opatrzność Boża sprawiła, że właśnie my, gdzie jej ciało jest złożone nie wiemy. Tam na tym miejscu w Lasach Piaśnickich w grobie numer 7 kojarzymy z błogosławioną Alicją. W czasie ekshumacji znaleziono różaniec jej -  był to fragment, bo był spalony, zniszczony, który się zachował.
  Piaśnica jest też miejscem, gdzie na pewno spośród różnych grup społecznych największe straty poniosło z tego obszaru, z tego terenu, duchowieństwo. Prawdziwa wiara, religia potrzebuje głębokiego osadzenia w przestrzeni, czyli w Ojczyźnie, więc dobry ksiądz zawsze będzie patriotą. Czyli stąd byli oni jako jedna z tych podstawowych grup, pierwsi przeznaczeni do całkowitej eksterminacji.

Tylko pośrednio możemy dowiedzieć się z filmu, że urodzony po wojnie ksiądz Nowak jest najbliższym krewnym aż dwóch osób rozstrzelanych w Lasach Piaśnickich - zginął tam jego dziadek i niespełna dwudziestoletni brat jego matki (opowiada ona o tym w jednej ze scen filmu). Wszystkie konkretne informacje podawane przez księdza Nowaka w drugiej części filmu o Piaśnicy to część historii jego życia:

Cz 2
10'30''
  Czytałem taką relację hitlerowca, który stał na czele Selbschutzu, który pisze do Himmlera, że "to rozstrzeliwanie przynosi mu satysfakcję".

13'30'' (słowa z kazania w Kaplicy Leśnej)
  Pierwsze spojrzenie, zetknięcie z tym miejscem po wojnie wywoływało grozę, ale budziło gorycz, wręcz nienawiść do oprawców. Ludzie przystawali, pytali: jak to możliwe, że można było dokonać takiej zbrodni na dzieciach, niemowlętach. Tak początkowo więc na pytanie dlaczego, odpowiedź była jedna - dlatego że byli Polakami.

16'00''
  Zaraz po wojnie ludzie zaczęli chodzić do lasów Piaśnickich. Właśnie w październiku odbyły się dwie  takie pielgrzymki. To były tysiące ludzi, co szło na tą pielgrzymkę tam, by oddać cześć, pomodlić się przy grobach. No to po dwóch, trzech  latach zabroniono. Nie było wolno. Nie było wolno  tam nabożeństw żadnych odprawiać.

17'00''
  Ten system komunistyczny także na marginesie stawiał tych ludzi, którzy zginęli w lesie Piaśnickim Tadeusz Boldman - jego ojciec zginął w Piaśnicy - kiedyś wypowiedział się, że te ich rodziny w nowej Polsce, tej powojennej, nie znalazłyby racji bytu , byłyby też na cenzurowanym, ze względu na swoją postawę, na pracę którą wykonywali, na swoje takie właśnie spojrzenie patriotyczne, odniesienie do wartości, i tak dalej.
  Spotkałem się z taką relacją z Tęgobórza - od nauczycielki. Jak wojna wybuchła w 1939 roku, mąż został aresztowany. Dowiedzieli się, że zginął w Piaśnicy. Po wojnie zaczęła dalej swoją pracę jako nauczycielka, powiesiła krzyż na ścianie, już rozpoczęła lekcje. I kiedyś była kontrola z Urzędu Bezpieceństwa. I tak patrzą na ten krzyż - dlaczego wisi? No, ona mówi: jak to, przecież jest wolność, jest Polska. Mój mąż za Polskę zginął w Piaśnicy, a oni do niej powiedzieli - i to ją tak zabolało - "oni tylko za nas dobrą robotę wykonali".

W końcówce filmu słyszymy znowu bardzo głęboką, uniwersalną refleksję księdza Nowaka:

20'00''
  Choć siedemdziesiąt lat po wojnie już minęło, a ten temat wraca i to w sposób taki, można by powiedzieć bardziej jeszcze dynamiczny. To nie był naród - Niemcy - ludzi jakichś zacofanych, a jednak był zdolny, żeby zaakceptować tę ideologię. Bo kogoś karabinem można do czegoś zmusić, ale właśnie Hitler przekonał najpierw swoich profesorów, lekarzy, którzy potrafili ludzi przecież wykorzystywać, żeby w sposób okrutny przeprowadzać różne badania.
  I to jest pytanie, na które my nie znajdziemy odpowiedzi. Ludzkość musi poszukiwać trwałego fundamentu człowieczeństwa, bo to jednak nawet nauka nie jest tym fundamentalnym wyznacznikiem naszej cywilizacji.